Έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 79 ετών ο διακεκριμένος ψυχίατρος Θεόδωρος Μεγαλοοικονόμου, μία από τις σημαντικότερες μορφές του κινήματος της αποϊδρυματοποίησης και της κοινωνικής ψυχιατρικής στην Ελλάδα. Η επιστημονική και επαγγελματική διαδρομή του συνδέθηκε στενά με τη Λέρο και τη δύσκολη προσπάθεια μετασχηματισμού του Κρατικού Θεραπευτηρίου από έναν κλειστό ασυλικό μηχανισμό σε ένα διαφορετικό μοντέλο φροντίδας και κοινωνικής επανένταξης.
Ο Θεόδωρος Μεγαλοοικονόμου γεννήθηκε στην Αθήνα το 1947 και σπούδασε Ιατρική στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Από το 1982 ήρθε σε επαφή με τις ιδέες της εναλλακτικής ψυχιατρικής και ιδιαίτερα με το έργο του Ιταλού ψυχιάτρου Φράνκο Μπαζάλια, ο οποίος αμφισβήτησε ριζικά το παραδοσιακό μοντέλο των κλειστών ψυχιατρικών ιδρυμάτων.
Εργάστηκε αρχικά στο Δρομοκαΐτειο από το 1986 έως το 1990. Στη συνέχεια υπηρέτησε επί εννέα χρόνια, από το 1990 έως το 1999, στο Κρατικό Θεραπευτήριο Λέρου, ενώ από το 1999 μέχρι το 2014 εργάστηκε στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής. Σε όλη αυτή τη διαδρομή ανέπτυξε πρωτοβουλίες που αποσκοπούσαν στην κατάργηση των ιδρυματικών πρακτικών, στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων των ψυχικά πασχόντων και στη σταδιακή επανένταξή τους στην κοινωνία.
Η παρουσία του στο Κρατικό Θεραπευτήριο Λέρου
Ο Θεόδωρος Μεγαλοοικονόμου έφτασε στη Λέρο το 1990, σε μία από τις κρισιμότερες περιόδους της ιστορίας του ψυχιατρικού ιδρύματος. Είχαν προηγηθεί οι διεθνείς αποκαλύψεις για τις απάνθρωπες συνθήκες διαβίωσης πολλών ασθενών, οι οποίες είχαν προκαλέσει έντονες αντιδράσεις εντός και εκτός Ελλάδας και είχαν καταστήσει επιτακτική την εφαρμογή μιας ουσιαστικής ψυχιατρικής μεταρρύθμισης.
Το ίδρυμα είχε δημιουργηθεί το 1957 με την ονομασία «Αποικία Ψυχοπαθών Λέρου», σε κτίρια της πρώην ιταλικής στρατιωτικής βάσης στο Λακκί. Οι πρώτοι ασθενείς μεταφέρθηκαν το 1958, ενώ τα επόμενα χρόνια ακολούθησαν μαζικές αποστολές ανθρώπων από ψυχιατρικά ιδρύματα ολόκληρης της χώρας. Το 1965 μετονομάστηκε σε Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Λέρου και το 1976 συγχωνεύθηκε με το Γενικό Νοσοκομείο του νησιού, λαμβάνοντας την ονομασία Κρατικό Θεραπευτήριο Λέρου.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1980 ξεκίνησε η προσπάθεια ψυχιατρικής μεταρρύθμισης. Από το 1989 έως το 1995 εφαρμόστηκαν τα προγράμματα αποασυλοποίησης «Λέρος Ι» και «Λέρος ΙΙ», με στόχο τη βελτίωση των συνθηκών, την απομάκρυνση των ασθενών από τα μεγάλα κλειστά τμήματα και τη δημιουργία μικρότερων δομών μέσα στην κοινότητα.
Σε αυτήν ακριβώς την περίοδο εργάστηκε στο Κρατικό Θεραπευτήριο ο Θεόδωρος Μεγαλοοικονόμου. Η προσέγγισή του δεν επικεντρωνόταν αποκλειστικά στη διάγνωση ή στη φαρμακευτική αγωγή, αλλά στον ίδιο τον άνθρωπο, στην προσωπική του ιστορία και στις πραγματικές του ανάγκες.
Όπως είχε περιγράψει σε συνέντευξή του, στόχος της ομάδας ήταν οι ασθενείς να αποκτήσουν ξανά προσωπικά ρούχα, ανθρώπινες σχέσεις και τη δυνατότητα να βγαίνουν έξω από το ίδρυμα με τη συνοδεία θεραπευτών. Στη Λέρο δημιουργήθηκαν συνολικά 27 προστατευμένα διαμερίσματα, στα οποία εγκαταστάθηκαν περισσότεροι από 100 πρώην έγκλειστοι, κάνοντας ένα αποφασιστικό βήμα προς την κοινωνική επανένταξη.
Ο ίδιος υπογράμμιζε ότι η αλλαγή δεν αφορούσε μόνο τους ασθενείς αλλά και τους εργαζομένους, οι οποίοι σταδιακά πέρασαν από τον ρόλο του φύλακα και του επιτηρητή στον ρόλο του ανθρώπου που συνοδεύει και στηρίζει τον ασθενή στην επιστροφή του στην κοινωνική ζωή.
Το συγγραφικό του έργο
Η εμπειρία του στη Λέρο αποτέλεσε βασικό τμήμα και του συγγραφικού του έργου. Το 2016 κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Λέρος, μια ζωντανή αμφισβήτηση της κλασικής ψυχιατρικής», ενώ ακολούθησαν τα βιβλία «Ρωγμές, ρήγματα και αντιστάσεις στην κυρίαρχη ψυχιατρική» και «Δρομοκαΐτειο, Λέρος, Δαφνί – Ο ένας τοίχος μετά τον άλλο». Παράλληλα, δημοσίευσε επιστημονικά άρθρα σε ελληνικές και διεθνείς εκδόσεις και συμμετείχε ενεργά σε κινήσεις για την υπεράσπιση των δικαιωμάτων των ανθρώπων με ψυχιατρική εμπειρία.
Η απώλειά του προκαλεί θλίψη στον χώρο της ψυχικής υγείας, αλλά και στη Λέρο, με την οποία συνέδεσε ένα σημαντικό μέρος της ζωής και του επιστημονικού του έργου. Η παρουσία του στο Κρατικό Θεραπευτήριο καταγράφηκε σε μια περίοδο κατά την οποία το νησί βρισκόταν στο επίκεντρο μιας μεγάλης και δύσκολης αλλαγής.
Ο Θεόδωρος Μεγαλοοικονόμου αφήνει πίσω του μια σημαντική παρακαταθήκη: τη σταθερή θέση ότι ο ψυχικά πάσχων δεν είναι ένας αριθμός ή μια διάγνωση, αλλά ένας άνθρωπος με δικαιώματα, ανάγκες, προσωπικότητα και θέση μέσα στην κοινωνία.
Το Leros News εκφράζει θερμά και ειλικρινή συλλυπητήρια στην οικογένεια και στους οικείους του εκλιπόντος.
