Ο Γιούργκεν Φάλτερ έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της ακαδημαϊκής του ζωής στη μελέτη της ανόδου του Αδόλφου Χίτλερ και των μητρώων μελών του ναζιστικού κόμματος.
Πίστευε, λοιπόν, ότι γνώριζε καλά όχι μόνο την Ιστορία, αλλά και την ιστορία της δικής του οικογένειας. Μέχρι που αναζήτησε το όνομα της μητέρας του στα νέα ψηφιακά αρχεία του NSDAP και βρέθηκε μπροστά σε μια ανατροπή: η μητέρα του, την οποία ο ίδιος περιγράφει ως φιλελεύθερη καθολική, εμφανιζόταν ως μέλος του ναζιστικού κόμματος από το 1940.
Η αποκάλυψη ήταν σοκαριστική ακόμη και για έναν άνθρωπο που έχει περάσει δεκαετίες μέσα στα αρχεία. Η μητέρα του είχε περάσει τη μεταπολεμική διαδικασία αποναζιστικοποίησης ως «απαλλαγμένη» από ευθύνες. Δεν είχε μιλήσει ποτέ στην οικογένειά της για πιθανή ένταξη στο κόμμα. Και, όπως λέει ο Φάλτερ στο CNN, αν ο πατέρας του, αντιναζιστής που είχε φυλακιστεί από την Γκεστάπο, το γνώριζε τότε, πιθανότατα δεν θα την είχε παντρευτεί.
Τα αρχεία που έγιναν προσβάσιμα σε όλους
Η προσωπική του ιστορία δεν είναι μεμονωμένη. Τους τελευταίους μήνες, μεγάλα γερμανικά μέσα, όπως η Die Zeit και το Der Spiegel, δημιούργησαν ψηφιακές μηχανές αναζήτησης που επιτρέπουν στους πολίτες να αναζητήσουν αν πρόγονοί τους υπήρξαν μέλη του ναζιστικού κόμματος.
Τα στοιχεία δεν ήταν άγνωστα στους ιστορικούς. Οι φυσικές κάρτες μελών φυλάσσονται στα γερμανικά ομοσπονδιακά αρχεία. Όμως η πρόσβαση απαιτούσε αίτηση, χρόνο και ερευνητική επιμονή.
Η μεγάλη αλλαγή ήρθε όταν τα Εθνικά Αρχεία των ΗΠΑ ανάρτησαν online μικροφίλμ με τα σωζόμενα αρχεία μελών. Με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης, γερμανικά μέσα επεξεργάστηκαν στοιχεία από περισσότερες από 12 εκατομμύρια κάρτες και τα μετέτρεψαν σε εύχρηστες βάσεις δεδομένων.
Το ενδιαφέρον ήταν τεράστιο. Η ιστορικός Κάτια Χόγιερ γράφει στους Financial Times ότι η ιστοσελίδα των αμερικανικών αρχείων κατέρρευσε από την επισκεψιμότητα, ενώ έως τα τέλη Απριλίου περισσότεροι από 1,5 εκατομμύριο άνθρωποι είχαν μπει στα ψηφιοποιημένα αρχεία. Η Die Zeit έκανε λόγο για «εκατομμύρια επισκέψεις».
«Ο παππούς δεν ήταν Ναζί» — ή μήπως ήταν;
Η νέα πρόσβαση στα αρχεία αγγίζει ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία της γερμανικής μνήμης: την απόσταση ανάμεσα στην εθνική Ιστορία και στο οικογενειακό αφήγημα.
Μετά τον πόλεμο, εκατομμύρια οικογένειες προτίμησαν τη σιωπή. Στα σχολεία και στα μουσεία, η Γερμανία ανέπτυξε μια βαθιά κουλτούρα μνήμης για το Ολοκαύτωμα και τα εγκλήματα του ναζισμού. Μέσα στα σπίτια, όμως, οι ιστορίες ήταν συχνά πιο θολές.
Οι παππούδες παρουσιάζονταν ως αμέτοχοι, θύματα, στρατιώτες που «δεν ήξεραν» ή άνθρωποι που απλώς προσπαθούσαν να επιβιώσουν.
Η πρώην υπουργός των Πρασίνων Ρενάτε Κίναστ αναζήτησε σχεδόν αμέσως το όνομα του πατέρα της. Βρήκε ότι είχε ενταχθεί στο NSDAP το 1933, τη χρονιά που ο Χίτλερ έγινε καγκελάριος. «Δεν ήταν σοκ, αλλά με χτύπησε», έγραψε. Ο πατέρας της πέθανε το 1995 παίρνοντας την ιστορία του μαζί του.
Δεν αρκεί μία κάρτα για να κρίνει κανείς μια ζωή
Οι ιστορικοί προειδοποιούν ότι τα αρχεία δεν δίνουν πλήρη απάντηση. Η ημερομηνία ένταξης μπορεί να προσφέρει ενδείξεις: πριν από το 1933, η συμμετοχή συχνά υποδήλωνε ιδεολογική στράτευση· μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία, πολλοί εντάχθηκαν από φόβο, συμφέρον ή κοινωνική πίεση.
Αλλά μια κάρτα μέλους δεν αποδεικνύει από μόνη της ούτε το μέγεθος της ενοχής ούτε την απουσία της. Κάποιος μπορούσε να μην είναι μέλος του κόμματος και να έχει συμμετάσχει σε εγκλήματα. Άλλος μπορούσε να είναι μέλος και ταυτόχρονα να έχει σύνθετη, ακόμη και τραγική, προσωπική ιστορία.
Αυτό ακριβώς επισημαίνει και η Χόγιερ στους FT: τα αρχεία θέτουν περισσότερα ερωτήματα απ’ όσα απαντούν. Όμως το γεγονός ότι οι ερωτήσεις γίνονται ξανά είναι από μόνο του σημαντικό.
Η σκιά του AfD
Η νέα αυτή αναμέτρηση με το παρελθόν έρχεται σε μια στιγμή πολιτικά φορτισμένη. Η ακροδεξιά Εναλλακτική για τη Γερμανία πιέζει εδώ και χρόνια ώστε η χώρα να απομακρυνθεί από την «κουλτούρα ενοχής» και να εστιάσει περισσότερο στην εθνική υπερηφάνεια. Πέρυσι, η AfD κατέλαβε τη δεύτερη θέση στις εθνικές εκλογές, ενισχύοντας τον φόβο ότι η μνήμη του ναζισμού αρχίζει να χάνει την αποτρεπτική της δύναμη.
Γι’ αυτό και η αναζήτηση στα αρχεία αποκτά ευρύτερη πολιτική σημασία. Δεν αφορά μόνο το αν ένας παππούς ή μια γιαγιά είχε κομματική κάρτα. Αφορά το πώς συνηθισμένοι άνθρωποι, σε περιόδους κρίσης, φόβου και κοινωνικής πίεσης, μπορούν να στραφούν στον ριζοσπαστισμό.
Καθώς η γενιά που έζησε τον ναζισμό φεύγει, η μνήμη περνά από την οικογενειακή αφήγηση στα έγγραφα, στα αρχεία και στην ιστορική έρευνα. Και ίσως αυτό να είναι το πιο δύσκολο αλλά και το πιο αναγκαίο στάδιο: όχι απλώς να θυμηθεί η Γερμανία τι συνέβη, αλλά να αναρωτηθεί ξανά πώς συνέβη.
