Συνέντευξη στην Ηρώ Νικοπούλου και στο culturebook.gr παραχώρησε ο Λέριος συγγραφέας και μεταφραστής Πέτρος Φούρναρης, μιλώντας για τη σχέση της γεωπονικής με τη λογοτεχνία, την επιρροή της Λέρου στο έργο του, τη μετάφραση, τη δημιουργία των ηρώων του και τον ρόλο της τέχνης στη σύγχρονη πραγματικότητα.
Ακολουθεί η συνέντευξη:
Έχετε σπουδάσει στὴν Ἀνωτάτη Γεωπονικὴ Σχολὴ της Αθήνας κατά πόσο και με ποιον τρόπο επηρεάζουν τα κείμενά σας οι σπουδές σας.
Κατ΄αρχάς να σας ευχαριστήσω για την φιλοξενία που μου προσφέρετε σε αυτήν την στήλη.
Ίσως να φαίνεται παράδοξο, αλλά το ότι είμαι γεωπόνος συνδέεται στενά με την ενασχόλησή μου με την λογοτεχνία και αναρωτιέμαι ακόμη για την ωριμότητα αυτής της απόφασης που πάρθηκε σε μια ηλικία που όλα ήταν τόσο μπερδεμένα και αξεδιάλυτα μέσα μου. Ο λόγος είναι πως ενώ αγαπούσα εξίσου την βιολογία και την λογοτεχνία, σκέφτηκα πως αν ακολουθούσα τον φιλολογικό κλάδο θα βιοποριζόμουν από κάτι που το θεωρούσα, κατά κάποιο τρόπο, ιερό κι ίσως κάποτε να με κούραζε και να αισθανόμουν πλήξη, όχι από την έλλειψη ενδιαφέροντος αλλά επειδή θα γινόταν κατ ανάγκη το μέσον για την επιβίωσή μου, ενώ η γεωπονική προσέφερε τόσα πεδία δράσης -και σε θεωρητικό και σε πρακτικό επίπεδο- που δεν θα έπληττα ποτέ. Αντιθέτως θα διεύρυνε σε μεγάλο βαθμό την γνώση μου για τον επιστητό κόσμο. Επίσης ήμουν πάντα κινητικός τύπος, δεν μπορούσα, όπως και τώρα εξάλλου, να σταθώ για πολύ ώρα μέσα σε ένα δωμάτιο, σε μια αίθουσα διδασκαλίας ή σε ένα γραφείο. Μου αρέσει να γυρνάω, να βλέπω, να παίρνω ερεθίσματα και να τα καταγράφω . Η γεωπονική μου τα προσέφερε όλα αυτά αφειδώλευτα. Όταν δούλευα στις Γεωργικές Αποζημιώσεις, μαζί με την ζημιά που είχαν υποστεί οι καλλιέργειες κρατούσα και σημειώσεις για τους ανθρώπους με τους οποίους συγχρωτιζόμουν, άκουγα την ιστορία τους και πρόσεχα ιδιαίτερα τον τρόπο που την αφηγούνταν. Το ίδιο όταν δούλευα στην Δακοκτονία, το ίδιο τώρα στον Γεωργικό Συνεταιρισμό του Κρατικού Θεραπευτηρίου της Λέρου, έναν χώρο πολύ ευαίσθητο όσον αφορά στα βιώματα των ανθρώπων που κάνουν εργασιοθεραπεία ή νοσηλεύονται εκεί. Οι Γρύπες, το θεατρικό μου μονόπρακτο, γεννήθηκε σε αυτό το χώρο και μιλάει για τον εγκλεισμό, την αποξένωση και την απόλυτη μοναξιά. Επίσης, κάτι που με βοηθά στην γραφή εκτός από την παρατήρηση είναι αυτό που ονομάζουμε λογική συνεπαγωγή και σχέση αιτίας- αποτελέσματος- το γνωρίζουν πολύ καλά όσοι έχουν ασχοληθεί με τις Θετικές Επιστήμες. Νομίζω, αν και δεν μπορώ να το κρίνω εγώ αυτό, ότι αυτές οι έννοιες με έχουν κάνει λιγότερο φλύαρο.
Σε ποια ηλικία αισθανθήκατε ότι σας ενδιαφέρει ιδιαίτερα το γράψιμο και πως πρωτοεμφανίστηκε στη ζωή σας;
Από πάντα, μάλλον. ¨Ήταν ένα είδος θωράκισης απέναντι στις συστολές που είχα ως παιδί. Στην εφηβεία ήταν ένας τρόπος για να με προσέξουν φίλοι και καθηγητές- λίγοι οι δεύτεροι για τους οποίους έθρεφα ιδιαίτερη αγάπη και σεβασμό-, κάτι σαν κείμενα εντυπωσιασμού. Αργότερα τα πράγματα σοβάρεψαν και η γραφή έγινε τρόπος έκφρασης και ειλικρινούς επικοινωνίας. Πάντως ακόμα αποτελεί τρόπο θωράκισης, κάτι σαν αντίβαρο στην σκληρή πραγματικότητα.
Κατοικείτε μόνιμα στον τόπο καταγωγής σας στην όμορφη Λέρο ενώ μείνατε τουλάχιστον για τα χρόνια των σπουδών σας στην Αθήνα. Πώς καταλήξατε σ’ αυτή την επιλογή και τι επίδραση έχει στη ζωή σας και κατ’ επέκταση στη λογοτεχνία που γράφετε
Γεννήθηκα κι έζησα στην Αθήνα μέχρι την αποφοίτησή μου από το πανεπιστήμιο. Η Λέρος είναι το νησί καταγωγής του πατέρα μου όπου πηγαίναμε όλη η οικογένεια για διακοπές τα καλοκαίρια. Έψαχνα αφορμή να μείνω μόνιμα εκεί, αφού υπήρχε πάντα ορατό το νήμα που με ένωνε με εκείνα τα πρώιμα χρόνια. Η Αθήνα άλλαζε ραγδαία από μέρα σε μέρα, οι αλάνες και οι ελαιώνες όπου παίζαμε όταν ήμασταν πιτσιρίκια εξαφανίστηκαν, το παλιό μου σχολείο το ίδιο, στην θέση τους υψώθηκαν πολυκατοικίες. Το νήμα με το παρελθόν κόπηκε απότομα, ένιωσα ξαφνικά χαμένος μέσα στο νέο θορυβώδες αστικό τοπίο και έντονη την ανάγκη να φύγω. Στην αρχή γύρναγα την Ελλάδα λόγω της δουλειάς μου και μετά αποφάσισα να εγκατασταθώ στην Λέρο όπου υπήρχαν ακόμη τα ίχνη από τον παλιότερο εαυτό μου και το συγκεκριμένο “φως “ που είχα τόσο ανάγκη. Μου λείπουν πολλά πράγματα από την Αθήνα, αλλά ποτέ δεν μετάνιωσα για αυτήν την απόφαση. Εδώ βρήκα ησυχία και γνώρισα ανθρώπους των γραμμάτων. Έλληνες και ξένους που είχαν έρθει στο νησί πάνω κάτω για τους ίδιους λόγους . Η Λέρος είναι ένα πολυπολιτισμικό νησί με μια αύρα που ευνοεί την συγγραφή και την ενασχόληση με οποιαδήποτε μορφή τέχνης. Επίσης η ιστορία της αποτυπώνεται έντονα σε κάθε σου βλέμμα και σε κάθε σου βήμα: από το βυζαντινό κάστρο με το εκκλησάκι της Παναγίας μέχρι τα ιταλικά κτήρια της περιόδου της Ιταλοκρατίας· από τα νεοκλασικά σπίτια των Αιγυπτιωτών μέχρι τις σημερινές προσφυγικές δομές. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός που αναπνέει και σου “νεύει¨για να του δώσεις την προσοχή που του αξίζει. Νομίζω πως αυτό το στοιχείο του ανθρώπου και της φθοράς που επιφέρει ο χρόνος και που είναι τόσο προσβάσιμο και ορατό στο νησί σε σημείο που να μην μπορείς να το αποφύγεις καθορίζει την κάθε συγγραφική μου απόπειρα .
Τι αποκομίζετε από την διαδικασία της μετάφρασης, μιλήστε μας λίγο για τα κριτήριά σας ως προς την επιλογή ενός έργου που αποφασίζετε να μεταφράσετε.
Να εξηγήσω πρώτα ότι δεν βιοπορίζομαι από την μετάφραση και οι φορές που μετέφρασα επί παραγγελία είναι μετρημένες στα δάχτυλα του ενός χεριού. Το κάνω μόνο από προσωπική ευχαρίστηση, κάτι σαν απόλαυση μιας περιπέτειας που αξίζει τον κόπο να την ζήσεις και να την μοιραστείς με άλλους (εννοώ τους αναγνώστες των λογοτεχνικών περιοδικών είτε αυτά είναι ψηφιακά είτε έντυπα). Ριψοκίνδυνη περιπέτεια θα έλεγα, γιατί κατά την γνώμη μου κάθε μεταφραστική απόπειρα στην γλώσσα-στόχο, ιδιαίτερα όσον αφορά την ποίηση, είναι μια απόπειρα παρακινδυνευμένη και σχεδόν ανέφικτη. Η λογοτεχνική μετάφραση είναι μια ψευδαίσθηση του εαυτού της, αλλά την κάνεις για να σώσεις ό,τι μπορεί να σωθεί από το αρχικό κείμενο. Αυτός είναι και ο λόγος που με ώθησε να ασχοληθώ με τις γλώσσες: για να διαβάζω λογοτεχνία από το πρωτότυπο. Αν παρόλα αυτά κατά την διάρκεια της ανάγνωσης δω πως ένα αξιόλογο κείμενο θα μπορούσε να φτάσει όσο το δυνατόν αναλλοίωτο στον αποδέκτη του, προσφέροντάς του τις εικόνες και τον ρυθμό του πρωτοτύπου, τότε η ανάγκη μου για επικοινωνία με παρακινεί να μπω στην διαδικασία να το μεταφράσω, και δεν σας κρύβω πως από αυτήν την διαδικασία της μετάφρασης ανακαλύπτω ξανά την μητρική μου γλώσσα και βελτιώνομαι ο ίδιος. Αγαπώ, λοιπόν, την ενασχόληση μου με την μετάφραση γιατί μου προσφέρει το ταξίδι, την επικοινωνία και την βελτίωση. Τι άλλο να ζητήσω από αυτήν;
Ποιος πιστεύετε ότι μπορεί να είναι ο ρόλος της τέχνης στην σύγχρονη πραγματικότητα του ταραγμένου κόσμου μας;
Νομίζω να αμφισβητεί και να ενώνει. Μόνο μέσα από την αμφισβήτηση της υπάρχουσας πραγματικότητας ανοίγονται καινούργιοι δρόμοι που ενώνουν τους ανθρώπους και φέρνουν στην επιφάνεια τις θεμελιώδεις αξίες. Γι’ αυτό η καλή λογοτεχνία και γενικότερα η τέχνη σε κάνει να σκέφτεσαι και έχει αναμορφωτικό χαρακτήρα. Έχω δει ανθρώπους να κάνουν μια γκριμάτσα φόβου κοιτώντας ένα πίνακα ζωγραφικής και λίγο αργότερα να τον αγοράζουν. Το ίδιο συμβαίνει και με ένα τραχύ λογοτεχνικό κείμενο που κάθε άλλο από το να σου χαϊδέψει τα αυτιά επιχειρεί. Η τέχνη μπορεί να ενώνει μέσα από την ετερότητα των άλλων ακόμη κι αν η ετερότητα προκαλεί τον φόβο· είναι οικουμενική χωρίς να αρνείται την παράδοση. Φανταστείτε ένα εικονικό δένδρο με απεριόριστο ρυθμό ανάπτυξης στην Λέρο ή σε μια εύφορη πεδιάδα ή σε ένα άγονο πετρότοπο: καθένα από τα δένδρα αυτά τραβάει υλικό από τον τόπο που βρίσκεται, αλλά οι φυλλωσιές τους κάποτε θα συναντηθούν και τα κλαδιά τους θα μπλέξουν αν τα συστατικά που τραβούν οι ρίζες είναι αυτά που χρειάζεται κάθε δένδρο, και αυτά τα συστατικά δεν είναι άλλα από τις πανανθρώπινες, κοινές αξίες. Κάπως έτσι φαντάζομαι την λογοτεχνία και την ενωτική δύναμη της τέχνης γενικότερα.
Τους ήρωές σας τους σχεδιάζετε εξ αρχής ή προσαρμόζετε τον κάθε χαρακτήρα σύμφωνα με την εξέλιξη του κειμένου;
Συμβαίνουν και τα δύο από λίγο , αλλά κυρίως οι ήρωές μου υπάρχουν και κυκλοφορούν γύρω μου. Μου αποκαλύπτονται τις περισσότερες φορές τυχαία, οπότε δράττομαι της ευκαιρίας και τους τοποθετώ ως υπαρκτούς χαρακτήρες σε κάθε επίμονο σκηνικό που βασανίζει το μυαλό μου. Βρίσκουν δηλαδή τη θέση τους σε έναν άλλο τόπο, με μιαν άλλη ιδιότητα, αλλά κρατώντας την αυθεντικότητα τους ως προσωπικότητες, υπάρχουν αυτούσιοι, αλλά σε μια άλλη διάσταση της πραγματικότητας. Την δική μου ίσως. Είμαι συλλέκτης τοπίων και χαρακτήρων. Η πλοκή είναι καθαρά δική μου υπόθεση, το πως θα τα βγάλουν πέρα οι ήρωες ή αντιήρωες δικιά τους…
Ποιοι συγγραφείς σας έκαναν να αντιλαμβάνεστε διαφορετικά τον κόσμο ή και σας άνοιξαν δρόμο στη λογοτεχνία;
Αυτή η ερώτηση δεν ξέρω αν μπορεί να απαντηθεί όσον αφορά τις πρώτες αναγνώσεις γιατί η επίδρασή τους είναι τόσο βαθιά που θα έπρεπε να βυθιστώ στο ασυνείδητό μου για να δω την “ζημιά” που έχει γίνει. Φοβάμαι λίγο να συνειδητοποιήσω την όποια επίδραση του παρελθόντος, και τι νόημα θα είχε αν το έκανα; Ότι εγγράφηκε στον σκληρό δίσκο του εγκεφάλου, εγγράφηκε και παραμένει εκεί. Πάντως όσον αφορά τις πιο πρόσφατες αναγνώσεις υπάρχουν πάντα συγγραφείς που με κάνουν να αντιλαμβάνομαι διαφορετικά τον κόσμο, κι αυτό είναι κάτι που μου αρέσει στην λογοτεχνία, δηλαδή ότι υπάρχουν κείμενα παλαιότερα αλλά και πιο πρόσφατα που μπορούν να παράγουν “έργο”, για να χρησιμοποιήσω τον όρο της φυσικής επιστήμης, δηλαδή να σε “μετατοπίσουν”, αν και οι μεγάλες μετατοπίσεις έγιναν στο παρελθόν. Αυτά τα επιδραστικά κείμενα σε ταρακουνούν, σε κάνουν να ξανακοιτάξεις και να ξανακοιταχτείς στον καθρέπτη του κόσμου από μια λίγο πιο διαφορετική οπτική γωνία και να τον κατανοήσεις καλύτερα. Μιλώντας τώρα για την άλλη επίδραση, την συνειδητοποιημένη, μπορώ να αναφέρω μερικά ονόματα από μια μεγαλύτερη λίστα όπως για παράδειγμα από τους Έλληνες τον σημαντικό δίγλωσσο ποιητή Δημήτρη Τσαλουμά, μιας και τον γνώρισα σε προχωρημένη ηλικία· από τους ξένους τον Isaac Bashevis Singer, τον George Saunders και τον John Millington Synge· τον Italo Svevo τον Dino Buzzati και τον Giafranco Calligarich· τον Ivan Turgenev και τον Erich Kästner και από τους Γάλλους τον Guv de Maupassant και τον Jean-Marie Gustave Le Clezio. Και δυο τελευταίες ανακαλύψεις που με έκαναν να σκεφτώ ξανά μερικά πράγματα: δυο βιβλία που δεν έχουν μεταφραστεί ακόμα στην γλώσσα μας. Το πρώτο με διηγήματα του Richard Yates’s και τίτλο “Eleven kinds of loneliness”που θεωρείται το Νεουορκέζικο ανάλογο των Δουβλινέζων του James Joyce και το δεύτερο με τίτλο The Islandman του Ιρλανδού Tomas O’ Crochan όπου αφηγείται με λιτό αλλά ουσιαστικό τρόπο την ζωή των κατοίκων των νησιών Μπλάσκετ στα τέλη του 19 αιώνα με αρχές του εικοστού. Τα νησιά αυτά, στο δυτικότερο άκρο της Ευρώπης, δεν κατοικούνται πια, αλλά αυτό που μου έκανε εντύπωση, μιας και μιλάμε για συνειδητοποίηση, είναι ότι ο συγγραφέας μαντεύει αυτήν την μελλοντική εγκατάλειψη και για αυτόν ακριβώς τον λόγο προτίθεται να γράψει το χρονικό τους. Για να “σώσει” δηλαδή την ζωή των ανθρώπων που ζούσαν ολομόναχοι σε εκείνα τα απόμακρα και άγρια μέρη στη άκρη του Ατλαντικού. Ίσως να με συγκίνησε αυτό το βιβλίο γιατί είμαι κι εγώ νησιώτης μετά τόσα χρόνια που ζω εδώ στην παραμεθόριο Λέρο αν και η αντιστοιχία αυτή είναι πολύ τραβηγμένη αφού στην πρώτη περίπτωση μιλάμε για πολύ ακραίες καταστάσεις.
Στα κείμενά σας λαμβάνετε υπ όψιν σας την τρέχουσα πραγματικότητα;
Και να ήθελα να την αγνοήσω θα ήταν αδύνατον αφού προλαβαίνει εκείνη να με περιλάβει. Με κατέχει όχι τόσο με την διάνοια όσο με τις αισθήσεις. Για παράδειγμα δεν χρειάζεται να παρακολουθώ το δελτίο ειδήσεων για να καταλάβω τι συμβαίνει στον κόσμο. Βλέπω τους πρόσφυγες που περιφέρονται στους δρόμους. Στο κενό τους βλέμμα κατοικεί πραγματικότητα, άνθρωπος και λογοτεχνία σε ένα αξεδιάλυτο σύμπλεγμα.
Τι κερδίζει ο συγγραφέας ίσως και ο αναγνώστης του μικρού διηγήματος έναντι της μεγαλύτερης φόρμας όπως για παράδειγμα είναι η νουβέλα ή το μυθιστόρημα;
Το μικρό διήγημα είναι ένα στιγμιότυπο με βαρύνουσα σημασία, ένα μικρό κομμάτι από ένα μεγαλύτερο παζλ, που ωστόσο σου προσφέρει την ελευθερία να φανταστείς την ευρύτερη σύνθεση. Ακόμη και στο πιο ρεαλιστικό μικρό διήγημα είναι πάντα η αφαιρετική διεργασία και η ελευθερία ερμηνείας του που προσφέρουν την απόλαυση τόσο στον συγγραφέα όσο και στον αναγνώστη. Η μεγάλη φόρμα σε αιχμαλωτίζει, σου προσφέρει ολόκληρη την σύνθεση του παζλ με τα ουσιώδη αλλά και τα ασήμαντα κομμάτια του. Μειώνει το βαθμό ελευθερίας ερμηνείας του αναγνώστη αλλά σου δείχνει ένα κόσμο στην ολότητά του. Κάπου ενδιάμεσα βρίσκεται η νουβέλα.
Μπορεί άραγε η λογοτεχνία να μας κάνει έστω και λίγο καλύτερους;
Δεν ξέρω αν μπορεί να μας κάνει καλύτερους, αλλά σίγουρα μπορεί να μας κάνει βαθύτερους αφού στην ουσία μας δείχνει άλλους κόσμους, εσωτερικούς και εξωτερικούς, που πιθανόν χωρίς αυτήν να μην φανταζόμασταν ποτέ ότι υπάρχουν. Έτσι, αμβλύνοντας τις διαφορές του εαυτού μας με τον άλλον άνθρωπο και τον άλλο πολιτισμό, κατανοούμαι τον κόσμο καλύτερα και νιώθουμε ότι τα πράγματα που μας ενώνουν είναι περισσότερα από τα πράγματα που μας χωρίζουν.
